Dolby Digital

Dolby Surround Pro Logic | Dolby Digital | SDDS | DTS | DTS-ES
Dolby Digital Surround EX | Pliki Audio-Demo 

Wzrastające zainteresowanie przemysłu filmowego doskonalszym przekazem dźwięku wielokanałowego w końcu lat 80. stało się czynnikiem intensyfikującym prace Dolby Laboratories nad nowym systemem cyfrowym. Na podstawie badań określono, że powinien on przenosić sześć niezależnych kanałów, aby stworzyć optymalne warunki prezentacji widowiskowych filmów kinowych. Ograniczenie przestrzeni na taśmie filmowej 35 mm wymogło opracowanie nowej metody kompresji danych audio, którą nazwano AC-3, od słów Audio Coding wersja 3. Od tej nazwy wywodzi się nazwa systemu Dolby AC-3, obecnie częściej określanego jako Dolby Digital.
Do kin Dolby Digital zostało wprowadzone w 1992 r. Gwałtowny rozwój techniki cyfrowej i technologii półprzewodników w latach 90. sprawił, że bardzo szybko wprowadzono Dolby Digital do kina domowego. Technika kodowania pozostała taka sama, zmieniły się tylko nośniki. Już w 1994 r. firma Zoran Corporation wyprodukowała pierwszy układ scalony realizujący cały proces dekodowania. Wkrótce pojawiły się stosunkowo tanie układy łączące funkcje dekodera Dolby Digital i Pro Logic, co umożliwiło ekspansje na rynku konsumenckim. Pierwszym nośnikiem z dźwiękiem Dolby Digital, przeznaczonym do użytku domowego, była pyta Laserdisc (1995 r.). Format Dolby Digital wybrano jako standard dźwięku wielokanałowego w systemie telewizji cyfrowej w USA, a także na pytach DVD z systemem wizji NTSC. Ze względu na wyjątkowo efektywną kompresje technika AC-3 jest też stosowana do transmisji programów stereofonicznych przez satelity DBS i w systemach telewizji kablowej. W 1997 r. do rąk miłośników kina domowego trafiły pierwsze pyty DVD zakodowane w Dolby Digital.

Wróć na początek stronyDolby Digital jako uniwersalny format dźwięku najwyższej jakości.

Dolby Digital jest wyjątkowo uniwersalnym formatem. Nie jest to jeden sztywny schemat kodowania, lecz elastyczny zespól procesów umożliwiających dopasowanie do konkretnej aplikacji takich parametrów, jak przepływność bitowa i liczba kanałów. Wszystkie warianty opierają się jednak na takiej samej technice kodowania percepcyjnego sygnałów akustycznych, która umożliwia zredukowanie znacznej ilości zapisywanej informacji, zachowując najwyższą jakość dźwięku.
W systemie kinowym i kina domowego Dolby Digital zakodowane jest sześć oddzielnych kanałów: przednie - lewy, prawy i centralny; surround - lewy i prawy oraz kanał efektów niskich częstotliwości (LFE - Low Frequency Effects). Zadaniem ostatniego kanału jest zwiększenie ekspresji scen, takich jak wybuchy, zderzenia, itp. Pięć pierwszych kanałów przenosi całe pasmo akustyczne (3 Hz-20 kHz), zaś kanał LFE tylko zakres 3-120 Hz, stąd określenie systemu "5.1". Pełna separacja kanałów wpływa na zwiększenie przestrzenności dźwięku, możliwości precyzyjnej lokalizacji, a stereofoniczne kanały surround umożliwiają efektywniejsze operowanie efektami specjalnymi i podnoszą ogólny realizm wydarzeń. Każdy z pięciu kanałów kształtujących kierunkowe pole dźwiękowe może przenosić równocześnie inną informacje, dlatego możliwe jest tworzenie wielu źródeł przyciągających uwagę widza. Przypomnijmy, że w Pro Logic w danej chwili mógł istnieć tylko jeden sygnał dominujący.

Wróć na początek stronyKodowanie AC-3

W systemie Dolby Digital informacja zakodowana jest cyfrowo z 20-bitową rozdzielczością minimalną, a dostępne częstotliwości próbkowania to 32, 44.1 i 48 kHz. Zakres przepływności sięga od 32 kb/s dla zapisu mono i do 640 kb/s dla zapisu wielokanałowego. W zapisie na taśmie 35 mm stosuje się przepływność 320 kb/s, natomiast w kinie domowym typowa wartość to 384 kb/s. Przyjmując przekształcenie strumienia danych audio PCM o przepływności ponad 5 Mb/s (6 kanałów x 44.1 kHz x 20 bitów = 5.292 Mb/s) w strumień 384 kb/s otrzymujemy współczynnik kompresji większy od 13. Tak efektywna redukcja jest możliwa dzięki wykorzystaniu w procesie kodowania AC-3 właściwości ludzkiego słuchu -efektu maskowania dźwięków. Koder AC-3 przetwarza sygnał źródłowy będący strumieniem danych audio PCM. Pasmo słyszalne każdego kanału dzielone jest na wąskie podpasma o równej szerokości, optymalizowane pod względem selektywności zmysłu słuchu. Sygnał użyteczny o dużym poziomie maskuje szum kodowania w paśmie bardzo bliskim jego częstotliwości. W obszarze, w którym brak jest maskującego sygnału użytecznego następuje natomiast ostre filtrowanie sygnałów. Można powiedzieć, że system kodowania percepcyjnego jest wiec systemem selektywnej redukcji szumu o dużej skuteczności.
Bity są rozdzielane pomiędzy pasma filtrów, zależnie od widma częstotliwościowego i dynamiki nagrania. Koder pogarsza selektywność częstotliwości i rozdzielczość czasową zapisywanego sygnału, aby ograniczyć liczbę bitów potrzebnych do opisu w danym paśmie. Istnieje wspólny zakres bitów, tzw. common bit pool, który dynamicznie jest rozdzielany na poszczególne ścieżki. W ten sposób np. kanał z sygnałem o szerszym widmie lub wyższym poziomie zostanie zakodowany większą liczbą bitów. Poświęcenie większej liczby bitów na dźwięki o wyższym poziomie w jednym kanale zapewni maskowanie szumu w innych kanałach. Model maskowania i alokacji bitów są kluczem do wyjątkowej efektywności systemu kodowania AC-3.

Wróć na początek stronySpecjalne cechy systemu AC-3

W systemie Dolby Digital wprowadzono wiele bardzo przydatnych, dodatkowych cech, umożliwiających spełnienie różnorodnych wymagań systemów domowych i kinowych. Szczególnie uwzględniono potrzeby miłośników kina domowego. Widzowie mogą mieć instalacje od najprostszych, monofonicznych po zestawy kina domowego 5.1. W każdym przypadku konieczne jest zapewnienie dźwięku najlepszej jakości. W przeszłości różne potrzeby realizowano przez użycie różnych formatów i nośników nagrań. Celem projektantów Dolby Digital jest natomiast uzyskanie optymalnej równowagi między efektywnością transmisji a jakością reprodukcji. Wszystkie dekodery otrzymują kompletny strumień wielokanałowy i od użytkownika zależy, jak go wykorzysta. Dodatkowe dane w strumieniu AC-3 są nadzorowane przez realizatorów dźwięku, przygotowujących materiał na rynek konsumencki, tak aby za każdym razem wrażenia odsłuchowe odpowiadały zamierzeniom artystycznym. Na uzyskanie optymalnych rezultatów wpływają w dużej mierze niżej opisane cechy.

Wróć na początek stronyIdentyfikacja materiału fonicznego

W strumieniu AC-3 przesyłane są dane określające typ zapisanego materiału fonicznego, np. muzyka i efekty, dialogi, kompletny. Inne parametry informują o liczbie wykorzystywanych kanałów (1 - 5.1). Ułatwia to pracę dekodera i eliminuje problemy przy odtwarzaniu.

Wróć na początek stronyKompatybilne miksowanie w dół (Compatible downmixing)


Kompatybilne miksowanie w dół (downmixing) w systemie Dolby Digital

W systemach odtwarzania dźwięku liczba głośników może być mniejsza niż liczba oryginalnie zakodowanych kanałów. Dla reprodukcji pełnego materiału audio w mniejszej liczbie kanałów stosuje się tzw. miksowanie w dół (downmixing). Dotyczy to np. przetworzenia sygnałów dyskretnych 5.1 na sygnały Dolby Surround lub stereofonii dwukanałowej. Dekoder według odpowiedniego algorytmu tworzy ścieżki poszczególnych kanałów, schodząc nawet do ścieżki monofonicznej (rysunek z prawej)
Dzięki standaryzacji algorytmów realizator może kontrolować, jak nagranie zostanie odtworzone w różnych konfiguracjach i zoptymalizować rezultaty brzmieniowe dla każdego wariantu. Dokonuje się to przez zapis odpowiednich wartości tzw. współczynników miksowania w strumieniu danych AC-3.

Wróć na początek stronyNormalizacja dialogów (Dialogue normalization)

Przy odtwarzaniu nagrań z różnych źródeł występują różnice w poziomie głośności, które zwykle zmuszałyby słuchacza do ręcznej regulacji wzmocnienia. Różne źródła mogą oznaczać różne fragmenty programu jednej stacji (np. film, informacje), różne stacje nadawcze, czy też różne nośniki (taśma, Laserdisc, DVD). W AC-3 rozwiązano ten problem przez kodowanie tzw. wskaźnika głośności, który umożliwia unifikację poziomu reprodukcji dialogów. Słowo normalizacji dialogów wyraża, o ile dB poziom normalnego dialogu jest niższy od maksimum zakresu cyfrowego. Informacja ta nie jest bezpośrednio wykorzystywana przez dekoder, lecz przez układ regulacji wzmocnienia, chyba że wzmocnienie realizuje się przez operację mnożenia w rozbudowanym dekoderze. Poziom wzmocnienia całego systemu reprodukcji zależy od słuchacza, który ustawia żądany poziom ciśnienia dźwięku dla dialogu oraz od wskaźnika poziomu dialogu towarzyszącego zakodowanemu sygnałowi. W ten sposób poziom odsłuchiwanego dialogu pozostaje stały, niezależnie od nagrania.

Przykład: Słuchacz ustawia poziom na 65 dB (W AC-3 możliwe jest kalibrowanie poziomu bezpośrednio w jednostkach ciśnienia dźwięku SPL). Na płycie został nagrany wysokiej jakości materiał i tak zakodowany, że poziom dialogu jest 25 dB poniżej maksimum zakresu. System automatycznie ustawia wzmocnienie tak, aby sygnał cyfrowy zajmujący pełną skalę odtwarzany był z poziomem ciśnienia 90 dB. Dialog będzie wówczas odtwarzany z poziomem 25 dB niższym, czyli z poziomem 65 dB SPL.

Wróć na początek stronySterowanie dynamiką (Dynamic Range Control)

Permanentnym problemem reprodukcji audio jest zróżnicowanie jakości systemów oraz warunków odsłuchu. Ścieżki filmowe cechują się zwykle szerokim zakresem dynamiki. Przyjmując dialog jako odniesienie, silne dźwięki, takie jak eksplozje, są o 20 dB lub więcej głośniejsze, a dźwięki tła, jak np. szelest liści, o 50 dB cichsze. Widz może odtwarzać nagranie z małym poziomem głośności lub przez małe zespoły głośnikowe, a wówczas pożądana jest kompresja, aby delikatne pasaże pozostały słyszalne, a dramatyczne składniki nie byty zbyt głośne. Należy podbić ciche dźwięki i osłabić silne, zbliżając je do poziomu odniesienia, jakim jest poziom dialogu. Dopasowanie do każdych warunków umożliwia elastyczny system sterowania dynamiką, używany przy kodowaniu nagrania u producenta. Słuchacz wybiera, czy dekoder ma pracować z kompresją pełną, częściową, czy też z dynamiką oryginalną.

Przykład: Ścieżka filmowa ma zakodowany dialog na poziomie 25 dB. Eksplozje osiągają maksimum zakresu, czyli 0 dB. Dźwięki tła cechuje poziom niższy o 50 dB od dialogu (-75 dB). Sygnały sterowania kompresją generowane są przez koder AC-3. Realizator ustalił, że dla sygnałów 0 dB w słowie sterującym zapisana jest redukcja wzmocnienia o 15 dB, zaś dla sygnałów o 75 dB - przyrost wzmocnienia o 20 dB. Słuchacz pragnie cicho odtworzyć ścieżkę dźwiękową, używa więc pełnej kompresji. Poziom reprodukcji dialogu ustawia na 60 dB SPL. Eksplozje osiągną tylko 70 dB SPL (są o 25 dB głośniejsze, ale zachodzi redukcja wzmocnienia o 15 dB). Ciche dźwięki będą odtwarzane z poziomem 30 dB SPL (są o 50 dB słabsze, ale podbijane są o 20 dB). Zakres dynamiki przy reprodukcji wyniesie 70 dB - 30dB = 40dB.

Wróć na początek stronyZarządzanie niskimi częstotliwościami (Bass Management)

Słuchacz ma możliwość zaprogramowania dekodera tak, aby sygnały o niskich częstotliwościach przesyłać tylko do tych kanałów, w których pracują zespoły głośnikowe o odpowiednio niskiej dolnej granicy przenoszenia.

Wróć na początek stronyPodsumowanie

Dolby Digital stanowi kolejny krok zwiększający zaangażowanie słuchacza w akcję filmu. Producenci, realizatorzy i osoby prezentujące nagrania otrzymują szerokie możliwości kreowania widowiska. System jest łatwo adaptowalny do rozmaitych nośników, pozostając ciągle w obrębie jednej, przyszłościowej ramy technicznej. Nie nakłada ona wymagań na budowę koderów i dekoderów, lecz tylko na format danych wejściowych i wyjściowych. W związku z tym producenci układów scalonych mają bardzo szerokie pole do popisu. Obecnie 78 firm prowadzi badania nad doskonaleniem algorytmów dekodowania i budowy dekoderów Dolby Digital, nie tylko do zastosowań w systemie 5.1.

Wróć na początek stronyDolby Digital: Dane techniczne

  • Analogowe wyjścia: Lewy, Prawy, Centralny, Lewy Surround, Prawy Surround, Subwoofer

  • Zakres częstotliwości: 20 Hz do 20 kHz ± 0.5 dB

  • Kanał efektów niskotonowych: 20 do 120 Hz ± 0.5 dB

  • Dynamika: 120 dB

  • Częstotliwość próbkowania: 32, 44.1, i 48 kHz

  • Strumień danych: od 32 kb/s do 640 kb/s

    • 32 kb/s dla pojedynczego kanału mono

    • 192 kb/s dla dwóch kanałów

    • 384 kb/s dla 5.1 kanałów

  • Kompresja: ok. 10:1

Wróć na początek stronyCharakterystyka procesora kinowego Dolby Digital CP500 firmy Dolby Labs.


Procesor kinowy CP500 firmy Dolby Labs. CP500 jest połączeniem procesora analogowego i cyfrowego.

CP500 jest połączeniem procesora kinowego analogowego i cyfrowego. Odczytuje i obrabia klasyczne formaty dźwiękowe zarejestrowane na taśmie analogowo, oraz format Dolby Digital. Połączenie w jednej obudowie procesorów analogowego i cyfrowego jest nie tylko tańsze, ale również doskonalsze, ponieważ umożliwiło cyfrową obróbkę także sygnałów analogowych, odczytywanych w formatach Dolby Stereo i Dolby Stereo SR. Zastosowano najbardziej wyrafinowaną technikę obróbki sygnałów by uzyskać najwyższą jakość dźwięku. Ta mikroprocesorowa konstrukcja powoduje, że CP500 się nie starzeje, ponieważ kolejne generacje oprogramowania tworzonego przez firmę Dolby Labs. są po prostu wczytywane do programowalnej pamięci urządzenia bezpośrednio ze ścieżki cyfrowej (która oprócz dźwięku niesie także informacje systemowe).


Zbliżenie na wyświetlacz CP500.
  • Zawiera klasyczne dekodery Dolby A oraz Dolby Stereo SR dla najwierniejszego dekodowania dźwięku z kopii w formatach analogowych

  • equalizacja cyfrowa wszystkich kanałów dźwięku

  • cyfrowa matryca dekodująca 2:4

  • wbudowany generator wewnętrzny i system kontroli i diagnostyki całej aparatury nagłaśniającej w kinie

  • czytelny wyświetlacz LCD (patrz na zdjęcie) i wielozadaniowe klawisze o funkcji określanej programowo ułatwiają codzienną kontrolę i obsługę systemu

  • automatyczne strojenie przedwzmacniacza odczytu optycznego analogowego

  • najwyższej klasy obróbka dźwięku, już dziś modyfikowana wraz z rozwojem algorytmów oprogramowania układów DSP, przy pomocy informacji sczytywanych automatycznie z kopii cyfrowych

Źródło: www.dolby.com